Soms komt een herinnering niet terug als een beeld, maar als een geur.
Brood is een van die herinneringen.
Niet dat keurige supermarktbrood van nu, netjes in een zak met een venstertje erin alsof het zich wil laten bewonderen, maar brood dat nog dampte, dat nog een beetje kraakte als ge het opensneed, dat zwaar in de hand lag alsof het iets betekende.
Op het landgoed van de barones bakte grootmoe haar brood nog zelf. In dat kleine bakhuis achter op het erf, half verscholen tussen houtstapels en een rij oude struiken die de wind een beetje tegenhielden, waar het altijd warmer was dan elders en waar de lucht dik hing van meelstof en rook.
Ik zie haar nog staan, met haar armen diep in de trog, het deeg knedend met een geduld waar geen klok tegenop kon. Dat was geen werk dat ge snel-snel deed. Dat had tijd nodig. Zoals alles daar tijd kreeg.
En terwijl het brood in de oven zat, begon grootva te vertellen.
Over de oorlog, altijd die oorlog.
Niet elke dag, maar vaak genoeg om te weten dat het geen verzinsels waren. Grootva had ze allebei meegemaakt. De eerste had hij nog moeten uitvechten. Juist oud genoeg om in een uniform geperst te worden en ergens heen gestuurd te worden waar niemand eigenlijk wilde zijn.
Hij vertelde daar nooit heldhaftig over. Integendeel. Het klonk eerder als iets dat hem overkomen was, iets waar hij toevallig was ingerold omdat zijn geboortejaar dat zo had beslist.
Over modder die aan uw laarzen bleef hangen alsof ze u wilde tegenhouden. Over kou die in uw botten kroop en daar bleef zitten, ook jaren later nog. Over kameraden die ’s morgens nog naast u zaten en ’s avonds niet meer. Over brood dat toen een luxe was. Meel was schaars.
De tweede oorlog had hij als oudere man meegemaakt. Niet meer in de loopgraven, maar met dezelfde blik van iemand die wist hoe snel een wereld kan omslaan. En over brood, dat gerantsoeneerd was en waarvoor je bij de bakker in lange rijen moest aanschuiven.
Als kind begreep ik dat niet echt. Voor mij was de wereld het erf, de varkens, de kippen die overal tussendoor liepen en die barones die af en toe over het grindpad kwam wandelen, statig en zwijgzaam, alsof ze zelf een stukje geschiedenis was dat was blijven staan.
Oorlog hoorde daar niet bij. Niet in mijn hoofd toch.
Maar hij zat wel mee aan tafel.
Altijd, op een of andere manier.
Als het brood uit de oven kwam, werd het even stil. Dan was er alleen nog die geur. Die warme, volle geur die zich overal tussen wrong en alles weer een beetje recht trok, alsof ze wilde zeggen dat de wereld, ondanks alles, toch nog niet helemaal kapot was.
Grootmoe nam het brood dan in haar handen, hield het even tegen zich aan en maakte met haar duim een kruisje bovenop. Heel vanzelfsprekend. Geen uitleg. Geen theater.
Pas daarna zette ze het mes erin en sneed de eerste korst af.
Grootva zat er dan zwijgend bij, zijn handen gevouwen op tafel, met twee oorlogen achter zijn ogen, en keek toe hoe dat eerste stuk brood in mijn handen terechtkwam.
Die gaf ze aan mij.
“Voor jou,” zei ze dan.
Ik pakte dat stuk brood altijd te snel vast, brandde mijn vingers eraan, maar liet het nooit vallen. Dat was mijn stuk. Mijn zekerheid, zonder dat ik dat toen zo kon benoemen.
Soms smeerde ze er boter op, zo vers dat ge er nog kleine pareltjes op zag liggen. Boter was een luxe, dikwijls was het gewoon spekvet. En terwijl ik zat te eten, praatte grootva verder. Over rantsoenen. Over brood dat dun werd gesneden, dunner dan ge eigenlijk kon missen. Over honger die niet luid was, maar stil en koppig.
Dat woord — honger — klonk anders als hij het uitsprak. Niet als een klacht, maar als een herinnering.
Een heel enkele keer, als ik in de winkel langs de rekken loop, waar brood ligt in alle mogelijke vormen en maten, denk ik nog aan een brood van grootmoe. Dat eenvoudige brood, zonder naam en zonder versiering, maar met een geur die sterker was dan welk etiket ook.
En tegelijk zie ik, meer en meer de laatste jaren, op televisie opnieuw mensen op weg. Lange stoeten. Kinderen op de arm. Bezittingen op het hoofd. Ogen die ergens heen kijken zonder te weten of daar nog iets wacht.
Beelden die soms akelig dicht tegen de verhalen van grootva aanschurken.
Een half mensenleven heb ik gedacht dat oorlog iets van vroeger was. Iets dat achter ons lag, samen met die modder en die laarzen.
Dat brood altijd vanzelfsprekend zou blijven. Dat ge daar nooit bang voor moest zijn.
Nu weet ik beter.
Niet omdat het hier al zover is — nog niet — maar omdat ge voelt hoe de wereld langzaam weer wat harder wordt. Hoe mensen sneller tegenover elkaar staan. Hoe woorden weer beginnen te snijden alsof ze messen zijn.
En dan hou ik zo'n brood in mijn handen en komt er een gedachte op die ik als kleine Willy nooit had durven denken.
Dat brood ooit opnieuw iets kan worden dat niet voor iedereen bereikbaar is. Dat oorlog nooit echt weg is geweest, alleen wat verder van onze deur.
Ik zie het bakhuis nog voor mij. Grootmoe bij de oven. Grootva zwijgend aan tafel. En ergens daar tussenin een kleine jongen met een warme korst in zijn hand, die dacht dat de wereld altijd zo zou blijven.
En nu, zoveel jaren later, zit ik hier soms met een snee brood in mijn hand, pillendoosje ergens binnen handbereik, en denk ik dat een mens in zijn leven meer veldslagen meemaakt dan hij ooit had gedacht.
Sommige met kogels, andere gewoon in stilte, diep vanbinnen.