Er leefde eens, diep beneden in de zee, waar het zonlicht nog slechts als een bleke herinnering tussen de rotsen hing, een oude vis die in zijn lange leven veel water had gezien.
Als jonge vis was hij nieuwsgierig geweest naar alles wat achter de volgende rots lag en had hij zich door stromingen laten meevoeren zonder zich eerst af te vragen waar die hem naartoe zouden brengen. Hij was hoog naar het oppervlak gezwommen, waar het water warm werd van de zon, maar ook diep naar beneden, waar vreemde dieren leefden die eruitzagen alsof zelfs de Schepper er achteraf niet helemaal tevreden over was. Hij had verre riffen gezien en grote scholen vissen, was door water gezwommen dat blauw en helder was als de hemel zelf en had ooit, heel lang geleden, een hele nacht vlak onder het oppervlak doorgebracht terwijl boven hem de maan op de golven danste.
Maar wie lang genoeg leeft, ziet behalve mooie dingen onvermijdelijk ook andere. De oude vis had netten gezien en haken, stormen meegemaakt en vrienden verloren. Hij had ontdekt dat niet iedere stroming je ergens brengt waar je wilt zijn en dat achter sommige rotsen inderdaad iets zit waarvan je achteraf denkt dat je beter gewoon thuis was gebleven.
Zo was hij met de jaren steeds dieper gaan wonen.
Niet uit angst, vond hij zelf. Uit ervaring. Dat is iets heel anders.
Daar beneden kende hij iedere steen en iedere spleet. Hij wist waar hij moest schuilen wanneer er gevaar dreigde en waar het water zelfs tijdens een storm nauwelijks bewoog. Er gebeurde niet veel, maar dat vond hij tegenwoordig eerder een voordeel dan een gebrek.
Tot op een dag een klein visje bij zijn rots kwam wonen.
Het was niet groter of mooier dan andere jonge vissen. Alleen droeg het een lichtje met zich mee, een zacht blauw schijnsel dat rondom zijn lijfje danste en de donkere stenen even deed glanzen wanneer het voorbijzwom.
De oude vis vond het prettig gezelschap. Het lichtvisje stelde veel vragen, zoals jonge vissen dat nu eenmaal doen, en de oude vis kende op bijna alles een antwoord. Hij vertelde over verre riffen en warme stromingen, over vissen zo groot dat je er beter niet te dicht bij kwam en over de wereld boven hen, waar het water soms zo helder was dat je de zon kon zien.
Vooral dat laatste vond het lichtvisje prachtig en iedere avond, wanneer de oude vis zich tussen zijn vertrouwde rotsen nestelde, zwom het een stukje omhoog. Eerst niet ver, maar iedere avond een beetje verder.
De oude vis zag het gebeuren en aanvankelijk glimlachte hij erom, want hij herkende er iets in wat hij zelf ooit geweest was. Tot het visje op een avond veel later terugkwam dan anders.
"Waar was je?"
"Boven."
"Hoe ver boven?"
"Ver."
De oude vis keek naar het kleine blauwe lichtje en vertelde hem dat je daar voorzichtig moest zijn. Er waren netten waarin een vis verstrikt kon raken, vogels die kleine vissen zomaar uit het water pikten, boten en haken en grote vissen die niet eerst beleefd vroegen of je misschien bezwaar had tegen opgegeten worden. En dan waren er nog de stromingen die je konden meesleuren en de stormen die de zee in enkele minuten veranderden in iets wat zelfs een oude vis niet meer herkende.
Het lichtvisje luisterde aandachtig en vroeg toen of de oude vis daar zelf ooit geweest was.
"Natuurlijk."
"Helemaal boven?"
"Helemaal boven."
"Was het mooi?"
De oude vis wilde zeggen dat het gevaarlijk was, want daar ging zijn hele verhaal tenslotte over, maar ineens herinnerde hij zich het warme water op zijn rug, de duizenden schitteringen van de zon en de golven die hem als jonge vis hadden opgetild en weer neergelegd alsof de hele zee met hem speelde.
"Ja," zei hij uiteindelijk. "Het was mooi."
"Dan wil ik het ook zien."
En om een reden die hij zelf niet helemaal begreep, voelde de oude vis iets onaangenaams in zijn buik.
"Blijf hier," zei hij. "Je hebt hier toch alles wat je nodig hebt?"
Omdat het lichtvisje van hem hield en wist dat de oude vis veel meer van de wereld kende dan hijzelf, bleef het die avond beneden. De volgende avond ook, en daarna nog een, tot de uitstapjes naar boven steeds zeldzamer werden en er uiteindelijk avonden kwamen waarop het visje er niet eens meer over sprak.
De oude vis leerde hem intussen alles wat hij wist. Hij wees hem de spleet waarin geen roofvis kon komen, de kleine kom achter de rots waar de stroming nooit sterk werd en alle andere plekjes die hij in de loop van een lang vissenleven veilig had bevonden. Het lichtvisje luisterde en de oude vis was tevreden, want hij had tenslotte alleen maar geprobeerd het te beschermen.
Toch veranderde er iets.
Het lichtje brandde niet meer zoals vroeger. Het werd niet plotseling donker, want zulke dingen gebeuren zelden plotseling. Het blauw werd gewoon iedere dag een beetje bleker, zo weinig dat je het nauwelijks merkte, tenzij je je herinnerde hoe fel het ooit geweest was. Ook het visje zelf werd stiller en lag soms uren naast de oude vis tussen de rotsen.
"Is er iets?" vroeg de oude vis dan.
"Nee."
"Je bent hier veilig."
"Dat weet ik."
Daar viel weinig tegen in te brengen en toch begon de oude vis steeds vaker naar zijn jonge vriend te kijken wanneer die het niet merkte. Op een avond schrok hij zelfs een beetje, niet omdat er iets gebeurd was, maar juist omdat er helemaal niets gebeurde. Het lichtvisje lag stil op de bodem, op bijna dezelfde plaats waar hijzelf iedere avond lag, en het kleine blauwe schijnsel was nog slechts een vage gloed tussen de stenen.
Het leek op hem.
Veel meer dan hem lief was.
Niet lang daarna kwam de storm. Eerst was hij alleen hoorbaar als een dof gerommel ergens hoog boven de zee, maar langzaam begon ook het diepe water te bewegen. Het zand stoof over de bodem, kleine stenen rolden tussen de rotsen en de stroming trok aan alles wat niet stevig genoeg verscholen zat.
De oude vis kende stormen en wist wat je moest doen. Je kroop diep tussen de stenen, maakte jezelf zo klein mogelijk en wachtte tot de zee weer tot bedaren kwam. Hij had het vaak genoeg gedaan en was er oud mee geworden, wat hem in zijn ogen voldoende bewijs leek dat het een uitstekende methode was.
Maar het lichtvisje bleef voor de ingang van de spleet liggen en keek omhoog, naar het woelige water waarin heel ver boven hen af en toe iets flitste.
"Kom hier," zei de oude vis.
Het lichtvisje bewoog niet.
"Het is gevaarlijk."
"Ik weet het."
Toen draaide het zich naar hem om en heel even meende de oude vis in dat kleine lijfje opnieuw het blauwe licht te zien dat vroeger de rotsen rondom hen had doen glanzen.
"Ik wil naar boven."
De oude vis voelde de angst door zijn oude lichaam trekken en zei de enige woorden die hem op dat ogenblik te binnen schoten.
"Blijf hier."
Maar deze keer bleef het lichtvisje niet.
Het zwom omhoog en de oude vis ging erachteraan, hoewel hij al na enkele meters voelde dat zijn oude lichaam niet meer gemaakt was voor zulke stromingen. Het water rukte aan zijn vinnen en wierp hem tegen een rots, maar toch zwom hij verder, hoger dan hij in jaren geweest was, terwijl boven hem het kleine blauwe lichtje door het donkere water danste.
Hij riep nog één keer dat het terug moest komen, maar misschien hoorde het visje hem niet meer. Misschien wilde het hem niet horen. Dat verschil zou de oude vis zich later nog vaak afvragen.
De stroming werd sterker en uiteindelijk moest hij opgeven. Hij vond een uitstekende rots waaraan hij zich kon vasthouden en keek omhoog. Heel ver boven hem zag hij nog even dat kleine blauwe schijnsel, kleiner dan een ster aan een bewolkte hemel, en daarna was er alleen nog donker water.
Toen de storm voorbij was, begon hij te zoeken.
Hij zocht die dag en de volgende, en nog vele dagen daarna. Hij vroeg het aan vissen die van boven kwamen en zwom verder van zijn rots dan hij in jaren had gedaan, maar niemand had een klein visje met een blauw licht gezien.
Misschien had de storm het meegenomen. Misschien was er een net geweest, of een vogel, of een van die grote vissen waarvoor hij zo vaak gewaarschuwd had. De oude vis kende alle gevaren en juist daarom kon hij er moeiteloos tientallen bedenken.
Maar soms dacht hij aan iets anders. Misschien had het lichtvisje het oppervlak bereikt en daar voor het eerst de zon gezien waarover hij zo vaak verteld had. Misschien had het gevoeld hoe warm het water daar kon zijn en hoe de golven je optilden en weer neerlegden. Misschien zwom het ergens in een zee die de oude vis niet kende en brandde zijn kleine blauwe licht weer zoals vroeger.
Ook dat kon.
Het vervelende was dat hij het nooit zou weten.
Na lange tijd keerde de oude vis terug naar zijn rots. Alles stond er nog precies zoals hij het had achtergelaten: de veilige spleet waarin geen grote vis kon komen, de kom waar de stroming nooit sterk werd en de donkere stenen waartussen zelden iets onverwachts gebeurde. Hij ging op zijn oude plaats liggen en keek naar de lege plek naast zich.
Hier kon hem niets gebeuren.
Ooit had hij dat een geruststellende gedachte gevonden.
Sindsdien dacht hij vaak aan het lichtvisje en aan die laatste avond, en steeds weer kwam dezelfde vraag terug. Hij had het willen beschermen, daar twijfelde hij niet aan. Hij had immers de netten gezien, de haken, de stormen en al die andere dingen waarvan een jonge vis nog niets wist.
Maar diep in zichzelf wist hij ook nog iets anders.
Hij herinnerde zich nog precies hoe het oppervlak eruitzag.
Hij herinnerde zich de zon.
Hij herinnerde zich hoe heerlijk het ooit was geweest om zonder goede reden gewoon te zwemmen om te ontdekken wat er achter de volgende golf lag.
En soms, wanneer hij daar alleen tussen zijn veilige rotsen lag, vroeg hij zich af of hij het lichtvisje werkelijk zo graag beneden had willen houden omdat hij bang was dat het daarboven zijn licht zou verliezen.
Of omdat hij zelf al zo lang niet meer naar boven durfde.
Op die vraag heeft de oude vis nooit een antwoord gevonden.
Misschien zijn sommige vragen daarvoor ook niet bedoeld.